نوشته های آبکی برای آدمای غیر آبکی

کارگزاران ۲۱ خرداد ۱۳۸۷ تقی رحمانی: در سرزمین سلطان‌ها و ژنرال‌ها، انسان ماندن بسیار سخت است. در قلمرو سلطان و ژنرال فرهنگ خاصی موج می‌زند، تملق، مبالغه، اغراق، دروغ، چاپلوسی و نفاق که در قلمرو انسانی این ویژگی‌ها مذموم است. افشین قطبی در قلمرو ورزش ایران كه نمونه‌ای مبالغه شده از جامعه ماست، بیش از یك فصل دوام نیاورد؛ انگار آمده بود كه یك الگوی دیگری را عرضه كند و برود، چون كسی را پذیرای این الگو و مدل نیافت. نگارنده هیچ‌وقت به پرسپولیس و بعد پیروزی و باز پرسپولیس علاقه‌ای نداشته‌‌است. از نوجوانی طرفدار تاج بودم. از وقتی تاج، استقلال شد، نیم علاقه‌ای به این تیم دارم، اما از زمانی كه قطبی مربی پرسپولیس شد فقط طرفدار پرسپولیس بودم. مربی‌ای كه شكست را به گردن داور نمی‌انداخت، به تیم حریف تبریك می‌گفت، ضعف تیم خود را می‌پذیرفت به تماشاگر احترام انتقادآمیز داشت. وعده قهرمانی داد و آن را به‌رغم عبور از مشكلات و سختی‌ها، محقق كرد. به بازیكن باج نمی‌داد و در عین حال به شخصیت بازیكن ارج می‌نهاد. اما آنچه برایم جالب‌تر بود رفتار وی در هنگام ترك باشگاه بود. او پرسپولیس را متعلق به كسانی می‌دانست كه به تعبیر او با یك «یاعلی» می‌خواهند همه‌چیز را درست كنند. وی فهمیده بود كه توان تصفیه كردن آنها را ندارد پس خود را كنار كشید منتها با یك پرونده كامیاب پیروزی كه قهرمانی در لیگ برتر بود. قطبی از حاشیه وحشتناك ورزش فوتبال ایران نالید. وی به صراحت خود را بهتر از دایی برای رهبری تیم‌ملی می‌دانست. اما بعد از منتفی شدن مربیگری تیم‌ملی برای وی، همه‌چیز را فراموش كرد. قطبی رفت، اما نشان داد كه جامعه ورزشی فوتبال ما چقدر به دور از ورزش حرفه‌ای و غرق در حاشیه‌های فرعی است. فوتبالی كه 20 سال است درجا می‌زند، كیفیت فردی افراد را نمی‌تواند به كیفیت تیمی تبدیل كند، به عبارتی از فرهنگ سلطانیسم و ژنرال بازی كیفیت تیم ساخته نیست. سلطانیسم و ژنرال‌بازی همراه با هیاهو حرف اول را در ورزش ما می‌زند. آش آنقدر شور است كه كسی را یارای انكار این وضعیت نیست، اما كسی را نیز توان اصلاح این وضعیت نیست. قطبی باید از ایران می‌رفت، اما اگر می‌خواست در چنین فضایی فعالیت كند، سرنوشت بدی در انتظارش بود؛ خراب می‌شد یا اینكه او را مثل خودشان می‌كردند؛ اینكه هر وقت نتیجه را واگذار كرد، داور مقصر است، اینكه اگر نتیجه نگرفت، دست دیگران در كار است. در چنین شرایطی قطبی تبدیل به یك نماد می‌شود؛ نمادی به این معنا كه جامعه ورزشی ایران برای رسیدن به وضعیت حرفه‌ای، اخلاقی و انسانی، راه درازی دارد، با سلطان‌بازی و ژنرال‌بازی كه از قضای روزگار در جامعه ورزش ما حرف اول را می‌زند و نتیجه می‌گیرد، نمی‌توان ورزش حرفه‌ای و اخلاقی داشت. خصیصه این ورزش حاشیه، جنجال و نوسان پرفرازونشیب است. قطبی را به عنوان یك نماد ارج می‌نهیم.

اما چرا قطبی ما را به یاد مهندس بازرگان می‌اندازد. بازرگان در سقوط سلطانیسم، نخست‌وزیر شد، او می‌پنداشت كه جامعه مملكت‌داری حرفه‌ای بدون جنجال و مقام دولتی با اخلاق می‌طلبد، بی‌تردید بازرگان دارای نقاط ضعف بود، اما آیین ملك‌داری را می‌دانست و می‌پنداشت كه اخلاق دینی، یعنی رعایت اصل دولت ـ ملت مدرن كه جوهر آن بر مردم‌سالاری بود. بازرگان در طول نخست‌وزیری خود به صراحت سخن گفت؛ صراحتی كه گاه به تلخی می‌زد. جوانان را این صراحت خوش نمی‌آمد، اما او به دنبال جمع كردن هوادار نبود و در مقام نخست‌وزیر اجرایی سخن می‌گفت. استعفای بازرگان مهم بود، وی به بهانه دیداری استعفا كرد كه قبل از آنكه دلیل استعفا باشد، علت آن شد، وی به صراحت گفت كه دیدار با مقام آمریكایی حق وی بوده. اما در متن استعفای بازرگان سخنی تلخ اما درست وجود داشت، وی همه مردم ایران را علیه دولت موقت متحد دید در نتیجه استعفا داد. جامعه ایران به دلیل جوی هیجان‌زده، نه صراحت، نه شفافیت، نه دوراندیشی را باور داشت. شور انقلابی توان متوهم شدن دارد، شعور می‌تواند شور انقلابی را كنترل كند. استعفای بازرگان در آن روز تاسف زیادی در جامعه ایجاد نكرد، حتی برخی از یاران قدیم وی به دلیل برخی رفتارهای دولت موقت با وی مخالف بودند. اما این استعفا نشان داد كه جامعه ایران برای مردی كه نمی‌خواست سلطان باشد جایگاهی قائل نیست. او همچون قطبی، كنار كشید، می‌پنداشت كه باید به آنچه قبول دارد درست عمل كند و عمل كرد. حاشیه بازی، فردیت، رفتار جناحی و جنجال‌گری، دشمن رفتار حرفه‌ای در هر رسته است و همچنین نابود كننده اخلاق انسانی می‌باشد. قطبی و بازرگان و دیگران از این دست، نمادهایی هستند كه هم درد آورند هم امیدواركننده؛ دردآورند چون نشان می‌دهند كه جامعه ما از اهداف مطلوب خود دور است و امیدواركننده‌اند، چون معیارند و مصداق هستند، اگرچه اندك‌اند، اما امید است كه افزون شوند. اینان مشعل راه هستند، اما جامعه ما هنوز نقشه راه عمومی برای تكثیر فراوان قطبی‌ها و بازرگان‌ها را ندارد كه امید است به دست آورد.